Διάλογος πάνω στο ταξικό: μια απάντηση – κριτική στο κείμενο/σημειώσεις της αυτόνομης πρωτοβουλίας ενάντια στην λήθη


Είμαστε στην αρκετά ευχάριστη θέση σήμερα να δημοσιεύουμε ένα νέο κείμενο συμβολή στον διάλογο πάνω στο ταξικό ζήτημα. Το κείμενο αυτό το λάβαμε πριν λίγες εβδομάδες και γράφτηκε με αφορμή το κείμενο/σημειώσεις της αυτόνομης πρωτοβουλίας ενάντια στην λήθη πάνω στο ταξικό ζήτημα που δημοσιεύσαμε στην σελίδα μας στις αρχές του περασμένου Νοέμβρη και μπορείτε να βρείτε εδώ.

Κάποια γενικά σχόλια επί του κειμένου: Λοιπόν, καταρχάς το κείμενο δεν έχει μόνο τη μορφή αλλά και το περιεχόμενο σημειώσεων. Εννοώ πως δεν αναλύονται οι όροι με τους οποίους προσεγγίζεται το ζήτημα των ταξικών σχέσεων. Διατηρείται μια προφορικότητα που σε κάποια σημεία βοηθάει, αλλά σε μερικά συσκοτίζει αυτό που θέλετε να πείτε. Γνώμη μου είναι πως χρειάζεται μια περισσότερο αναλυτική προσέγγιση· ακόμη και το ίδιο κείμενο να το ξανασυζητήσετε και κάποια σημεία που είναι συμπυκνωμένος ο λόγος σας να τα απλώσετε στο χώρο. Να αναδείξετε ολόκληρη την αλληλουχία του επιχειρήματος, δηλαδή.

Αντίστοιχα, και τα δικά μου σχόλια θα είναι αποσπασματικά, ακολουθώντας το ρυθμό στον οποίο χορεύει το κείμενο.

*(«Η εποχή που ζούμε… ονομάζουμε ξένα σώματα»): τα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι παραχωρήσεις, όπως αναφέρετε στο κείμενο, αλλά κατακτήσεις των κοινωνικών ομάδων και των κινημάτων του ανταγωνισμού. Γι’ αυτό το λόγο αφενός δεν είναι τα ίδια παντού (υπάρχουν διαφορές ανάμεσα στους κρατικο-κοινωνικούς σχηματισμούς βλ. δικαιώματα ομοφυλόφιλων/γυναικών/εργατών) αφετέρου η επίθεση ενάντια σε αυτά δεν συναντά παντού τις ίδιες αντιστάσεις. Από τη δική μου μεριά, νομίζω ότι το πρόβλημα με τα δικαιώματα είναι ότι φυσικοποιείται ο ρόλος του κράτους και στη συνέχεια γίνεται αντιληπτό (το κράτος) ως ένας δυνάμει απελευθερωτικός θεσμός. Κι έτσι, χάνεται η κριτική απέναντί του. Ειδικά στην περίπτωση της ελληνικής κοινωνίας και του ελληνικού κράτους, πολύς κόσμος πέφτει στη λούμπα: καθώς το κράτος εμφανίζεται ως κάτι διαφορετικό και περισσότερο προοδευτικό από την κοινωνία. Επιπλέον, ενισχύεται η αντίληψη περί γραμμικής προόδου του «ανθρώπινου πολιτισμού»: ότι, δηλαδή, πιο παλιά ζούσαν χειρότερα επειδή δεν είχαν την τεχνική που έχουμε σήμερα. Η οποία τεχνική συνδέεται με τα κοινωνικά δικαιώματα (τα οποία παρουσιάζονται ως παραχωρήσεις του κράτους πρόνοιας, ώστε να είναι πιο εύκολο να παρθούν με ρυθμίσεις και μέτρα που προωθούνται στα πλαίσια της κρίσης.

Εν κατακλείδι, η παράγραφος αυτή έχει το πλεονέκτημα ότι συνδέει τις καπιταλιστικές παραγωγικές σχέσεις με την καταστροφή των σωμάτων (άρα και των υποκειμένων) που ορίζονται ως περιττά. Με τον τρόπο αυτό, αναδεικνύεται ο βιοπολιτικός ρόλος του καπιταλισμού: η σύνδεση –με άλλα λόγια– των επιπέδων της ανάλυσης των παραγωγικών σχέσεων με την παραγωγή των σύγχρονων υποκειμένων. Η κεντρικότητα της εργασίας είναι αναπόσπαστα κεντρικότητα των ενσώματων υποκειμένων/πολιτών (ή μη). Άρα, στην ανάλυσή μας χρειάζεται να συνθέτουμε τόσο τα πεδία των εξουσιών (έθνος, φύλο, τάξη, ηλικία κλπ) όσο και τις δυνατότητες αντίστασης που προκύπτουν. Δυνατότητες που χρειάζεται να αναδεικνύουμε αφενός μέσω της ιστορικής κριτικής αφετέρου μέσω της χρήσης παραδειγμάτων εναλλακτικών κοινωνικών σχέσεων (όπως αυτές που προσπαθούμε να χτίσουμε).

*(«Η ανθρωπότητα,… διεθνής απειλή του φασισμού»): η τελευταία πρόταση αυτής της παραγράφου αναφέρεται σε ένα κλικ (ιστορικά) πίσω από αυτό που ζούμε σήμερα. Δεν υπάρχει πληθώρα αγαθών που κατανέμονται στις μάζες: αλλιώς αντιφάσκετε με αυτό ακριβώς που λέγατε στην παραπάνω παράγραφο. Η πανευρωπαϊκή απειλή του (νέου) φασισμού γεννιέται μαζί με ένα βάθεμα των ταξικών ανισοτήτων (που είναι απόρροια των κάκιστων ταξικών συσχετισμών σε περίοδο κρίσης), με μια ένταση των εθνικισμών, με μια ισχυροποίηση των έμφυλων ταυτίσεων, με μια καταστροφή ολοένα και περισσότερων σωμάτων «ξένων», με διαρκείς επανεπιβεβαιώσεις των ετεροσεξουαλικών προνομίων, με ένα προχώρημα του ατομικισμού (και του «ιδιωτικισμού», αν μπορούσα να πω).

*(«Ο καπιταλισμός ως ένα σύστημα εκμεταλλευτικής… την ουσία της αξίας (substanceofvalue)»): καταρχάς, τίθεται το ζήτημα της φράσης «εργατική δύναμη». Όπως έχουν πει και άλλοι πριν από εμένα, ο όρος «εργασιακή δύναμη» είναι που απαντάται στις αναλύσεις του μαρξ (ως Arbeitskraft). Αν μιλούσε για εργατική δύναμη θα έλεγε Arbeiterkraft. Η πολιτική σημασία που υπάρχει εδώ είναι ότι η υπεραξία προκύπτει από την εκμετάλλευση της εργασίας και όχι των εργατών. Με τον τρόπο αυτό αφενός δηλώνεται ο στόχος της επανάστασης –που είναι η κατάργηση της εργασίας μέσα από την κατάργηση της ταυτότητας του εργάτη1– αφετέρου τονίζεται ότι δεν πρέπει να επικεντρώνουμε την ανάλυσή μας στο υποκείμενο-εργάτης αλλά στην κοινωνική σχέση/δομή-εργασία. Άμεση απόρροια τούτου είναι πως δεν αγιοποιούμε/υπερασπιζόμαστε τους εργάτες ως τέτοιους (που θα κάναμε αν επικεντρώναμε στο υποκείμενο) αλλά επιτιθέμαστε στον καπιταλισμό ως δίκτυο/κοινωνικά και ιστορικά παγιωμένη θέσμιση εκμετάλλευσης της εργασίας. Αναγνωρίζουμε, προφανώς, ότι δεν είναι στην ίδια θέση οι εργάτ(ρι)ες και τα αφεντικά…

Από εκεί και πέρα, η μαρξική ανάλυση για την αξία δεν με βρίσκει ακριβώς σύμφωνο. Κατά τη γνώμη μου δεν υπάρχει καμία «ουσία της αξίας». Η αξία είναι μια φαντασιακή σημασία κεντρική στον καπιταλισμό η οποία όμως εξαρτάται από το πολιτισμικό, ιστορικό και κοινωνικό συγκείμενο εντός του οποίου τίθεται. Ο μαρξ αυτό που κάνει είναι ότι ουσιοποιεί την αξία. Βασικά, πρώτα της δίνει μια υπόσταση και μετά την παρουσιάζει ως αναλλοίωτη ουσία (που δήθεν μετριέται ή/και με το χρόνο ή/και με το χρήμα). Στο σημείο αυτό, χάνεται όλη η ριζοσπαστικότητα της ανάλυσης του μαρξ. Για μένα, η αξία έχει νόημα μόνο αν μπορέσω να διερευνήσω το εκάστοτε περιεχόμενό της. Για ποιο λόγο, δηλαδή, ένα έκθεμα του Άντι Γουόρχολ (μπορεί να) κοστίζει περισσότερο από ένα αντίστοιχο ενός άλλου καλλιτέχνη –αν δεχτούμε ότι το πρώτο αποτελείται από καθημερινά, απλά υλικά ενώ το δεύτερο από ευγενή μέταλλα; Ποιο είναι το περιεχόμενο στην αξία ενός χαρτονομίσματος του Μπουρουντι σε σχέση με ένα χαρτονόμισμα των ΗΠΑ; Ποιες είναι οι κοινωνικές σχέσεις ανισότητας που καθρεφτίζονται; Επιπρόσθετα, η αφηρημένη και η συγκεκριμένη εργασία πως προκύπτουν ως διαχωρισμός; Προκύπτουν αν δεχτείς πως υπάρχει κάποιο εμπόρευμα που είναι γυμνή ύλη, ύλη χωρίς σημασιοδότηση. Ευτυχώς, όμως, δεν υπάρχει τίποτε στον κόσμο που να μην έχει αποκτήσει νόημα. Η επικέντρωση στην ύλη ως διαχωρισμένη από το νόημά της (και οι αντίστοιχοι μετασχηματισμοί ύλης-νοήματος) διαπλέκεται με το μαρξι(στι)κό διαχωρισμό βάσης-εποικοδομήματος, μια αντίληψη που θεωρώ ότι οι ριζοσπαστικές πρακτικές και θεωρήσεις (πρέπει να) την έχουν αποτελειώσει…

*(«Ο καπιταλισμός ως σύστημα… η κρίση του είναι δομική»): Στο απόσπασμα αυτό θεωρώ πως υπάρχει από τη μεριά σας μια μη σαφής θέση. Έτσι όπως εγώ καταλαβαίνω την κατάσταση, η καπιταλιστική κρίση είναι δομική με την έννοια2 ότι παρουσιάζει τα όριά του. Από την άλλη μεριά, ακριβώς επειδή τα κινήματα συμβάλλουν μεν, αλλά δεν αποτελούν τους καθοριστικούς παράγοντες για την έλευση της κρίσης, αυτό που βιώνουμε είναι ένα βάθεμα της κυριαρχίας σε όλα τα επίπεδα. Αυτό φαντάζομαι πως εννοείτε όταν λέτε ότι «ο καπιταλισμός […] αντικειμενικά έχει ήδη ξεπεραστεί». Ότι δεν συνάδει πλέον με ένα κοινωνικό κράτος, με δικαιώματα για τους πολίτες του κράτους, ότι οι άνεργοι πετιούνται, ότι οι μετανάστ(ρι)ες υποτιμώνται ως μη-άνθρωποι και όχι πλέον ως εργάτ(ρι)ες μόνο κλπ. Ότι αρχίζει να γίνεται ολοένα και πιο ολοκληρωτικό το καθεστώς κράτους-κεφαλαίου. Ωστόσο, κι έτσι ακόμη έχω την αίσθηση πως αυτό που θα ζήσουμε θα είναι μια δυστοπία διαφορετικού τύπου που δεν θα συνιστά ξεπέρασμα του καπιταλισμού αλλά αναδιάταξη και μετασχηματισμό.

*(«Όσοι/ες σήμερα μιλούν για ταξικούς αγώνες… χωρίς αμφιβολία του εθνικού κορμού»): καταρχάς, άποψή μου είναι ότι ο ταξικός ανταγωνισμός είναι μια από τις σχέσεις εκμετάλλευσης και καταπίεσης που συνθέτουν την κυριαρχία. Δεν είναι σε καμία περίπτωση η κεντρική σχέση γύρω από την οποία περιστρέφονται οι άλλες (φύλο, έθνος, ηλικία κλπ). Η συμμετοχή μας όμως σ’ αυτή είναι δεδομένη –κάτι που συμβαίνει και με τις άλλες σχέσεις εξουσίας. Το πρώτο ζήτημα που τίθεται αφορά τη φράση «κοινωνικοί και ταξικοί αγώνες»: στη φράση αυτή το ταξικό θεωρείται κάτι διαφορετικό από το κοινωνικό. Έτσι, το ταξικό επενδύεται με τη σπουδαιότητα της βάσης, ενώ το κοινωνικό υποτιμάται ως το εποικοδόμημα. Δεν χρειάζεται, εδώ, να επαναλάβω πως με την ανάγνωση αυτή υποτιμώνται συγκεκριμένοι αγώνες που έχουν δοθεί, συγκεκριμένα υποκείμενα που έχουν αγωνιστεί, συγκεκριμένα υποκείμενα που έχουν υποφέρει και συγκεκριμένες σχέσεις/δομές που δεν υπόκεινται στο ταξικό αλλά το συν-οικοδομούν. Όπως πολύ σωστά αναφέρετε στην τελευταία πρόταση, η διαπλοκή του ταξικού υποκειμένου (ως ενιαίου και κατώτερου) με ένα εθνικό υποκείμενο (που κι αυτό γίνεται αντιληπτό ως ομοιογενές και κατώτερο) έχει δημιουργήσει το μύθο-τερατούργημα του «λαού». Ένα πράγμα που έχει ενδιαφέρον να δείτε είναι ποιες είναι οι αντιλήψεις για τον ταξικό ανταγωνισμό όσων υπερασπίζονται τον ελληνικό λαό. Γιατί η εικόνα που έχω εγώ είναι ότι το πρόβλημα δεν είναι η σχέση εργασίας που βιώνεται ως εκμετάλλευση αλλά η κλοπή και η απόλαυση που απορρέει από αυτήν…

*(«Από τη δική μας σκοπιά τώρα… άθλια πλευρά της πραγματικότητάς τους »): η παράγραφος αυτή με βρίσκει σύμφωνο. Ένα σημείο μόνο που θέλω να προσθέσω είναι ότι –όπως όλες οι σχέσεις εξουσίας/αντίστασης– έτσι και η ταξική εκμετάλλευση μπορεί να αποτελέσει μέσα στους αγώνες και τα κινήματα τόπο σύγκλισης των βιωμάτων ανάμεσα σε “ντόπιους” και “μη”. Αυτό είναι σημαντικό σε σχέση με την οικοδόμηση σχέσεων ανάμεσα σε διαφορετικά υποκείμενα, κατά τα άλλα.

*(«Εκεί κτηματίες της περιοχής έστησαν ένα ιδιόμορφο εθνικό λαϊκό μέτωπο/συμμαχία.»): Αυτή ακριβώς είναι η προβληματική αντίληψη του μετώπου. Ότι η αναφορά σε «όλους μας μαζί» εννοεί αυτονόητα το σύνολο του εθνικού λαού3. Με τον τρόπο αυτό επιβεβαιώνεται συνεχώς η εθνική αφήγηση για την κρίση αλλά και για τις κοινωνικές αντιθέσεις. Το εκκρεμές ανάμεσα στον εθνικισμό και την ταξική ανωτερότητα είναι η ιδιοκτησία και τα συμφέροντα που απορρέουν από αυτήν. Τα συμφέροντα αυτά δεν είναι μόνο υλικά, αλλά και ιδεολογικά, πολιτικά κλπ.. Έτσι, μέσω της φαντασιακής εθνικής κοινότητας και της υλικής βίας που ασκεί μέσω των αποκλεισμών, μυστικοποιούνται τα διαφορετικά συμφέροντα. Τα οποία συμφέροντα, όμως, είναι διαφορετικά μόνο υπό το πρίσμα της απαλλοτρίωσης όλων των ιδιοκτησιών: υπό το πρίσμα του μοιράσματος, του κομμουνισμού…

*(«Αυτοί που απολαμβάνουν το προνόμιο του… ωραιοποίηση για την προσέγγισή του»): αυτό που γράφετε εδώ, με το οποίο συμφωνώ, και πρέπει να αναλυθεί λίγο περισσότερο είναι με ότι αυτή η άποψη συγκροτεί μια (υποτιθέμενη) ενότητα με τους μετανάστες που αφορά μόνο στο ταξικό. Έτσι, ο ρατσισμός και ο εθνικισμός ανάγονται στα ταξικά συμφέροντα: δηλαδή, για να μιλήσουμε όπως μιλούν οι μαρξιστές και κάποιοι αναρχικοί, ανάγονται σε ένα μερικό ζήτημα…

*(«Και ένας επίλογος»): με την παράγραφο αυτή διαφωνώ αναφορικά με την πρώτη της πρόταση. Το ταξικό, όπως και όλα τα ζητήματα, αναδεικνύουν τη μη ενότητα, τη διαφοροποίηση, την απόκλιση. Έτσι, παρότι στο κείμενό σας δεν αναλύεται, το ταξικό ζήτημα τονίζει μια διαφοροποίηση ανάμεσα στην (εθνική) κοινωνία. Αντίστοιχα, το έμφυλο αναδεικνύει μια διάκριση τόσο ανάμεσα στο εθνικό σώμα όσο και εντός της εκάστοτε κοινωνικής τάξης. Αυτός ο γαλαξίας αντιθέσεων και συγκλίσεων είναι ο κόσμος μας· σ’ αυτόν εντάσσονται οι αγώνες μας, οι σχέσεις μας, οι νίκες και οι ήττες μας.

Συντροφικά από τα βορειοανατολικά προάστια της αθηναϊκής μητρόπολης

μιχάλης

1 Φυσικά δεν αποσκοπούμε μόνο στην κατάργηση της ταυτότητας των εργατών/τριών αλλά και στην απαλλοτρίωση των προνομίων των αστών. Ωστόσο, μπορεί να υπάρχει η στρατηγική ανατίμησης της εργασιακής δύναμης αλλά όχι των εργατ(ρι)ών ως υποκειμένων; Αυτό νομίζω πως είναι ένα σημαντικό ερώτημα· ειδικά, αν αναγνωρίσουμε πως η εποχή της στράτευσης σε συνδικάτα και σωματεία βάσης έχει περάσει ανεπιστρεπτί…

2 Τουλάχιστον, αυτή είναι μια από τις αναγνώσεις που μπορεί να κάνει κάποια.

3 Εδώ μας είναι πολύ χρήσιμη η ανάγνωση του Agamben. Όπως έχω γράψει και αλλού: «[…] ο Αγκάμπεν έχει παρατηρήσει πως «Όπου υπάρχει κίνημα, υπάρχει πάντα μια ρωγμή που τέμνει εγκάρσια και διαιρεί το λαό· εν προκειμένω, εντοπίζοντας έναν εχθρό» (Agamben, Giorgio (2011), «Τί είναι κίνημα;», στο http://nomadicuniversality.wordpress.com/2011/05/14/τι-είναι-κίνημα/, η έμφαση δική μας). Στη συγκεκριμένη περίπτωση, δηλώνεται πως η πολιτική χρήση της έννοιας «λαός» επιτελεί μια λειτουργία μυστικοποιητική αναφορικά με τους κοινωνικούς ανταγωνισμούς, μια λειτουργία προϊόν όχι οντολογικό αλλά κοινωνικοϊστορικό· αντίθετα, η έννοια του κινήματος διαιρεί το λαό φέρνοντας στο φως τις συγκρούσεις που τέμνουν το υποτιθέμενα ενιαίο κοινωνικό σώμα».

One thought on “Διάλογος πάνω στο ταξικό: μια απάντηση – κριτική στο κείμενο/σημειώσεις της αυτόνομης πρωτοβουλίας ενάντια στην λήθη

  1. Παράθεμα: Τα πιο σημαντικά γεγονότα της χρονιάς που πέρασε στην περιοχή της Λακωνίας και όχι μόνο | αυτόνομη πρωτοβουλία ενάντια στην λήθη

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s